حفره دهان، به عنوان دروازه ورود به بدن، در معرض عوامل بیماری‌زای متنوعی است. بیماری‌های عفونی دهان طیف وسیعی از مشکلات را شامل می‌شوند که توسط عوامل مختلفی از جمله قارچ‌ها، ویروس ها، باکتری ها و … ایجاد می‌گردند. این عفونت‌ها می‌توانند بافت‌های نرم دهان (زبان، لثه و….) و گاهی حتی استخوان‌های فک را درگیر کنند. علائم آنها از ضایعات موضعی بدون درد تا زخم‌های شدید و تب و ضعف عمومی متغیر است. شناخت گروه‌های اصلی این عوامل بیماری‌زا، اولین قدم در تشخیص و درمان صحیح است.

عفونت های قارچی

عفونت‌های قارچی دهان از مشکلات شایعی هستند که می‌توانند باعث ناراحتی قابل توجهی شوند. شایع‌ترین عامل این عفونت‌ها، قارچی به نام کاندیدا آلبیکنس است. این قارچ به طور طبیعی در دهان بسیاری از افراد وجود دارد، اما در شرایط خاصی می‌تواند بیش از حد رشد کرده و ایجاد بیماری کند. این عفونت معمولاً در پی ضعف سیستم ایمنی بدن (عمومی) یا ایجاد محیط مساعد در دهان (موضعی) رخ می‌دهد. به طور کلی، اگر شرایط برای قارچ مساعد نباشد، بیماری ایجاد نمی‌شود. عفونت‌های ناشی از کاندیدا آلبیکنس به شکل‌های مختلفی ظاهر می‌شوند:

 عفونت های نوع سودوممبران (غشا کاذب): این نوع از عفونت، تحت عنوان برفک دهان شناخته می شود و در افراد با ضعف ایمنی کلی بدن ایجاد می شود، این عفونت به صورت پلاک‌های سفید و کنده‌شونده در دهان دیده می‌شود. با کندن این پلاک‌ها، یک سطح قرمز و ملتهب و گاهی خونریزی‌دهنده آشکار می‌شود. برفک بیشتر در نوزادان، سالمندان، افراد تحت شیمی‌درمانی، مصرف‌کنندگان داروهای سرکوب‌گر ایمنی و بیماران مبتلا به اچ‌آی‌وی دیده می‌شود. تعدادی از بیماران از طعم بد دهان نیز شکایت دارند.

عفونت های نوع اریتماتوز (عفونت های قرمز رنگ): این نوع از عفونت های ناشی از قارچ کاندیدا، عفونت های قرمز رنگ هستند که به دنبال استفاده شبانه روزی از دست دندان، خشکی دهان شدید و همچنین مصرف بالای سیگار ایجاد می شود. احساس درد و سوزش در برخی از افراد به هنگام ابتلا به این نوع از عفونت وجود دارد.

عفونت های مزمن هایپرپلاستیک: این نوع از عفونت قارچی به شکل پلاک های سفیدی در دهان ایجاد می شود که کنده نشده و شایع ترین دلیل ایجادش مصرف تعداد بالایی از سیگار و همچنین مصرف طولانی مدت سیگار است. این نوع از عفونت قارچی ریسک بالایی از تبدیل به سرطان دهان را دارد.

درمان
درمان این عفونت‌ها بسته به نوع و شدت، با داروهای ضدقارچ موضعی یا خوراکی انجام می شود، همچنین جهت کاهش ابتلا و کاهش عود نیز توصیه هایی به افراد انجام می شود که بسته به نوع عفونت قارچی متفاوت است.

عفونت های ویروسی 

ویروس‌های متنوعی می‌توانند در حفره دهان عفونت‌زایی کنند و علائم بالینی ایجاد نمایند. هرپس‌ویروس‌ها، پاپیلوما ویروس‌ها، کوکساکی‌ویروس‌ها و … از جمله این عوامل ویروسی هستند. آگاهی از این عفونت‌ها برای تشخیص به موقع و مدیریت مناسب حائز اهمیت است.

خانواده هرپس‌ویروس‌ها

تعدادی از شایع ترین ویروس های خانواده هرپس که در دهان می توانند علائم ایجاد کنند در این قسمت مورد بررسی قرار  می گیرد.

ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۱ (HSV-1):  این ویروس شایع‌ترین علت تبخال است. همچنین می‌تواند باعث ژنژیواستوماتیت هرپسی (التهاب شدید لثه و مخاط دهان) به ویژه در کودکان و بالغین جوان شود. ضایعات به صورت تاول‌های کوچک و دردناک که به سرعت پاره شده و زخم‌های کم عمق ایجاد می‌کنند، ظاهر می‌شوند. ویروس پس از عفونت اولیه، در گانگلیون عصبی نهفته شده و ممکن است با عواملی مانند استرس، تب یا آسیب به ناحیه مجدداً فعال شود. در غالب موارد نوع 1 ویروس هرپس در دهان عفونت زایی دارد اما به دلیل تغییر در الگوهای جنسی، شاهد کشت ویروس هرپس نوع 2 (HSV-2) در موارد عفونت های دهانی می باشیم (این ویروس در اکثر موارد مسئول ایجاد عفونت های نواحی تناسلی است).

ویروس واریسلا زوستر (VZV):  عامل آبله مرغان و زونا است. در آبله مرغان، ضایعات تاولی می‌توانند در مخاط دهان نیز ظاهر شوند. در زونا، درگیری عصبی یک طرفه می‌تواند منجر به زخم‌های دردناک در یک سمت دهان (مطابق با مسیر عصب) شود.

ویروس اپشتین بار (EBV): با بیماری‌های متعددی از جمله مونونوکلئوز عفونی ارتباط دارد که می‌تواند با پتشی (خونریزی‌های نقطه‌ای) در کام، تورم لوزه‌ها و گاهی زخم‌های دهانی همراه باشد. همچنین در ایجاد لکوپلاکیای مودار دهان (یک ضایعه سفید رنگ معمولاً در کناره‌های زبان که علامت ندارد) به ویژه در افراد با سیستم ایمنی ضعیف نقش دارد.

سایتومگالوویروس (CMV):  معمولاً در افراد با سیستم ایمنی ضعیف می‌تواند باعث زخم‌های دهانی بزرگ و دردناک شود.

درمان: بسته به نوع ویروس هرپس که در حال عفونت زایی است، درمان ضدویروسی خوراکی، تزریقی و در صورت نیاز پماد یا کرم مناسب، جهت درمان تجویز می شود.

ویروس پاپیلوما انسانی (HPV):

دهان می‌تواند میزبان انواعی از ویروس های اچ پی وی (HPV) باشد. سروتیپ های 6،11،16 و18 شایع ترین سروتیپ هایی هستند که در دهان بیماری زایی می کنند. انواع پرخطر مانند سروتیپ های 16و 18 با ایجاد ضایعات پیش‌سرطانی و سرطان‌های اوروفارنکس (بخش‌هایی از گلو، لوزه‌ها و قاعده زبان) ارتباط قوی دارند. انواع 6 و 11 با ایجاد ضایعات خوش خیم زگیل های دهانی مرتبط هستند. اغلب عفونت‌های ناشی از اچ پی وی دهانی بدون علامت هستند و خودبه‌خود برطرف می‌شوند.

چه عواملی منجر به انتقال ویروس HPV به حفره دهان می شوند؟ رابطه دهانی- تناسلی (شایع ترین راه انتقال است)، بوسه عمیق (Deep Kissing) در صورت تماس طولانی مدت با بزاق فرد آلوده به ویروس، خودتلقیحی به صورت انتقال ویروس از طریق دست آلوده (به ویژه در صورت وجود زگیل) به مخاط دهان، انتقال از مادرآلوده به نوزاد به ویژه در هنگام زایمان طبیعی.

چه عواملی منجر به ماندگاری ویروس پس از ورودش به حفره دهان و احتمال ایجاد ضایعه ناشی از ویروس را افزایش می دهد؟ نوع ویروس و حجم ویروس وارد شده (سروتیپ 16 معمولا سخت تر از حفره دهان پاک می شود)، وجود زخم و بریدگی در حفره دهان به هنگام مواجهه با ویروس، مصرف سیگار و الکل (هر دو مورد منجر به تضعیف سیستم ایمنی مخاطی می شوند) و بهداشت ضعیف دهان.

درمان: در حال حاضر درمان استاندارد برای ضایعات ناشی از ویروس اچ پی وی، برداشتن ضایعه به طور کامل می باشد.